Listopad to miesiąc, w którym szczególną uwagę poświęcamy zdrowiu mężczyzn. Międzynarodowa akcja Movember, której symbolem są charakterystyczne wąsy, przypomina o znaczeniu profilaktyki raka prostaty i jąder, a także troski o zdrowie psychiczne.
To ważna inicjatywa, ponieważ wielu mężczyzn nadal odkłada badania profilaktyczne i wizyty u lekarza, szczególnie gdy nie odczuwają żadnych dolegliwości. Tymczasem niektóre choroby nowotworowe mogą rozwijać się przez długi czas bez charakterystycznych objawów.
Warto pamiętać, że zdrowie to nie tylko brak choroby. To również prawidłowe odżywianie, aktywność fizyczna, odpowiednia regeneracja i świadome podejmowanie decyzji dotyczących profilaktyki.
Nowotwory u mężczyzn w Polsce – co mówią statystyki?
Choroby nowotworowe stanowią jeden z najważniejszych problemów zdrowia publicznego w Polsce. Według danych Krajowego Rejestru Nowotworów w 2023 roku odnotowano 96 925 nowych zachorowań na nowotwory złośliwe u mężczyzn.
Dane dotyczące dwóch nowotworów szczególnie nagłaśnianych podczas akcji Movember przedstawiają się następująco:
Rak prostaty:
- 23 710 nowych zachorowań w 2023 roku.
- 5 859 zgonów z powodu tego nowotworu.
- Około 24,5% wszystkich nowych rozpoznań nowotworów złośliwych u mężczyzn.
Rak jądra:
- 1 321 nowych zachorowań w 2023 roku.
- 137 zgonów z powodu tego nowotworu.
- Około 1,4% wszystkich nowych rozpoznań nowotworów złośliwych u mężczyzn.[1]
Warto podkreślić, że liczba zgonów w danym roku nie dotyczy wyłącznie osób, u których rozpoznano chorobę w tym samym roku. Nie można więc na tej podstawie obliczać indywidualnego ryzyka śmierci po zachorowaniu.
Statystyki wskazują jednak wyraźnie, że rak prostaty jest najczęściej rozpoznawanym nowotworem złośliwym u mężczyzn w Polsce, a rak jądra – mimo znacznie mniejszej liczby zachorowań – stanowi szczególne zagrożenie dla młodszych mężczyzn.
Rak prostaty – choroba, która długo może nie dawać objawów
Rak prostaty, czyli nowotwór gruczołu krokowego, rozwija się najczęściej u mężczyzn po 50. roku życia, a ryzyko jego wystąpienia zwiększa się wraz z wiekiem.
Do najważniejszych czynników ryzyka należą wiek, występowanie raka prostaty w rodzinie oraz określone predyspozycje genetyczne.
Jednym z największych wyzwań jest fakt, że choroba we wczesnych stadiach często nie daje żadnych charakterystycznych objawów.
W bardziej zaawansowanym stadium mogą pojawić się trudności z oddawaniem moczu, osłabienie strumienia moczu, częstsze oddawanie moczu w nocy, obecność krwi w moczu czy dolegliwości bólowe w obrębie miednicy.
Występowanie takich objawów nie oznacza jednak automatycznie nowotworu. Mogą one towarzyszyć również łagodnemu rozrostowi prostaty lub stanom zapalnym.
Wczesne rozpoznanie choroby daje większe możliwości skutecznego leczenia, dlatego istotna jest rozmowa z lekarzem o indywidualnym ryzyku i odpowiednich badaniach.
Jednym z badań wykorzystywanych w diagnostyce jest oznaczenie stężenia PSA we krwi. Należy jednak pamiętać, że podwyższony wynik PSA nie oznacza jednoznacznie raka, a prawidłowy wynik nie wyklucza go całkowicie.
Zgodnie z aktualnymi zaleceniami europejskimi rozmowę o wczesnym oznaczaniu PSA warto rozważyć między innymi od 50. roku życia u mężczyzn bez dodatkowych czynników ryzyka, wcześniej zaś w przypadku obciążenia rodzinnego lub określonych predyspozycji genetycznych. Zakres i częstotliwość badań powinny być ustalane indywidualnie z lekarzem.[2]
Rak jądra – nowotwór, który dotyka również młodych mężczyzn
W przeciwieństwie do raka prostaty, rak jądra występuje przede wszystkim w młodszych grupach wiekowych.
Według danych Narodowego Portalu Onkologicznego średni wiek rozpoznania wynosi około 35 lat, a blisko 80% zachorowań dotyczy mężczyzn między 20. a 44. rokiem życia.
Jest to najczęściej rozpoznawany nowotwór złośliwy u mężczyzn w wieku 15–44 lat.
Do najważniejszych czynników ryzyka należą między innymi niezstąpienie jądra do moszny w dzieciństwie, rodzinne występowanie choroby oraz wcześniejsze zachorowanie na nowotwór drugiego jądra. Najczęstszym sygnałem ostrzegawczym jest niebolesny guzek lub zgrubienie w obrębie jądra. Można również zaobserwować zmianę jego wielkości, twardości lub uczucie ciężkości w mosznie.
Dobra wiadomość jest taka, że rak jądra należy do nowotworów o bardzo dobrych rokowaniach. Dzięki nowoczesnym metodom leczenia wielu pacjentów ma szansę na całkowite wyleczenie, również w części przypadków choroby zaawansowanej. Rokowanie zależy jednak od rodzaju i stopnia zaawansowania nowotworu.[3]
Dlatego tak ważne jest zwracanie uwagi na nowe zmiany w obrębie jąder. Każdy niepokojący guzek czy zgrubienie powinny być ocenione przez lekarza. Nie oznacza to konieczności regularnego wykonywania USG u wszystkich zdrowych mężczyzn bez objawów.
Czy mężczyźni rzeczywiście dbają o profilaktykę? Polskie badania pokazują problem
Interesujących informacji dostarcza badanie przeprowadzone przez Ryszawego i współpracowników (2022), dotyczące wiedzy o raku jądra wśród 771 dorosłych mężczyzn uczestniczących w polskiej akcji Movember 2020.
Wykazano, że:
- 52,4% badanych nie wykonywało samobadania jąder.
- Jedynie 18,4% wykonywało je często.
- Średni wynik testu wiedzy na temat raka jądra wyniósł zaledwie 3,5 punktu na 18 możliwych.
W badaniu zauważono również, że wcześniejsza rozmowa o raku jądra, na przykład z lekarzem lub bliską osobą, wiązała się z większą wiedzą na temat choroby.
Choć badana grupa nie była reprezentatywna dla wszystkich polskich mężczyzn, wyniki podkreślają potrzebę prowadzenia działań edukacyjnych.
Właśnie dlatego akcje takie jak Movember mają znaczenie. Ich celem nie jest wywoływanie strachu przed nowotworami, lecz zwiększanie świadomości i zachęcanie do odpowiedzialnego podejścia do zdrowia.
Jaką rolę odgrywa żywienie w zdrowiu mężczyzn?
Z perspektywy dietetyka szczególnie ważne jest zwrócenie uwagi na czynniki związane ze stylem życia, które można modyfikować. W polskim badaniu WOBASZ II, obejmującym między innymi 2554 mężczyzn, nadwagę lub otyłość stwierdzono u około 69% badanych. Wyniki wskazywały również na częste występowanie nieprawidłowych nawyków żywieniowych.[4]
Z kolei Lonnie i współpracownicy (2020), analizując sposób odżywiania oraz styl życia 358 polskich mężczyzn w wieku 19–40 lat, wykazali związki określonych wzorców żywieniowych i zachowań zdrowotnych z występowaniem nadmiernej ilości tkanki tłuszczowej oraz nieprawidłowości metabolicznych.
Co istotne, badania te dotyczą przede wszystkim zdrowia metabolicznego, a nie bezpośrednio zapobiegania rakowi prostaty lub jąder.
Czy zatem zdrowa dieta chroni przed nowotworami?
Prawidłowe odżywianie, utrzymywanie odpowiedniej masy ciała i aktywność fizyczna mogą zmniejszać ryzyko wielu chorób przewlekłych oraz części nowotworów. Nie istnieją jednak wystarczające dowody, aby twierdzić, że konkretna dieta zapobiega rakowi prostaty lub jąder.
W polskiej publikacji Kwaśniewskiej, Kalety i Drygasa (2005) wskazano na potencjalne znaczenie żywienia i aktywności fizycznej w profilaktyce raka prostaty, jednocześnie podkreślając ograniczenia dostępnych dowodów naukowych.
Nie ma jednego produktu spożywczego, suplementu ani sposobu odżywiania, który gwarantowałby ochronę przed nowotworem. Zdrowa dieta pozostaje jednak ważnym elementem troski o ogólny stan zdrowia.
Co powinno znaleźć się w codziennej diecie mężczyzny?
Podstawą powinien być zróżnicowany sposób odżywiania, dopasowany do wieku, aktywności fizycznej oraz indywidualnych potrzeb organizmu.
W codziennym jadłospisie warto uwzględniać warzywa i owoce, pełnoziarniste produkty zbożowe, źródła pełnowartościowego białka oraz tłuszcze roślinne.
Warzywa i owoce dostarczają między innymi błonnika pokarmowego, witamin, składników mineralnych i związków bioaktywnych. Warto spożywać ich minimum 400 g dziennie, z przewagą warzyw.
Produkty pełnoziarniste, takie jak płatki owsiane, pieczywo razowe czy kasze, sprzyjają odpowiedniej podaży błonnika. Z kolei ryby, jaja, naturalne produkty mleczne, drób i nasiona roślin strączkowych pomagają pokrywać zapotrzebowanie na białko.
Ważnym elementem żywienia są również zdrowe tłuszcze, pochodzące między innymi z oliwy z oliwek, oleju rzepakowego, orzechów i pestek.
Jednocześnie warto ograniczać spożycie czerwonego i przetworzonego mięsa, nadmiaru soli, słodyczy, alkoholu oraz produktów o wysokim stopniu przetworzenia.
Nie należy zapominać o odpowiednim nawodnieniu. Regularne przyjmowanie płynów, przede wszystkim wody, wspiera prawidłowe funkcjonowanie organizmu, a zapotrzebowanie na płyny wzrasta między innymi podczas wysiłku fizycznego. Praktyczną pomocą w komponowaniu posiłków może być Talerz Zdrowego Żywienia opracowany przez Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH.[5]
A co z suplementacją?
Suplementy diety nie powinny zastępować prawidłowo zbilansowanego jadłospisu ani badań profilaktycznych.
Nie ma wystarczających dowodów, że rutynowe przyjmowanie wysokich dawek witamin czy składników mineralnych skutecznie zapobiega rakowi prostaty lub jąder.
Suplementacja może być zasadna w określonych sytuacjach, na przykład przy niedoborach lub zwiększonym zapotrzebowaniu na dany składnik. Powinna być jednak dobierana do indywidualnych potrzeb, stanu zdrowia i aktualnych zaleceń.
Warto pamiętać, że więcej nie zawsze oznacza lepiej, a nieuzasadnione przyjmowanie wysokich dawek suplementów może wiązać się z działaniami niepożądanymi.
Movember to dobry moment, aby zacząć dbać o siebie
Profilaktyka zdrowotna nie powinna ograniczać się wyłącznie do jednego miesiąca w roku. Warto pamiętać o regularnych konsultacjach lekarskich, znajomości własnego ciała i zwracaniu uwagi na niepokojące objawy. Równie ważne jest dbanie o prawidłową masę ciała, codzienny ruch, odpowiednią ilość snu i regenerację oraz zdrowie psychiczne.
Z perspektywy dietetycznej ogromne znaczenie ma również konsekwencja. Nie trzeba od razu całkowicie zmieniać sposobu odżywiania. Wprowadzanie niewielkich, ale trwałych zmian może przynieść wymierne korzyści zdrowotne.
W Geotermii Grudziądz zachęcamy wszystkich mężczyzn do świadomego dbania o zdrowie przez cały rok.
Podczas konsultacji dietetycznej przeprowadzamy szczegółowy wywiad żywieniowy, wykonujemy pomiary i analizę składu ciała oraz opracowujemy indywidualne zalecenia i jadłospis dostosowany do potrzeb, stylu życia i celów danej osoby. Odpowiednio dobrany sposób żywienia może wspierać kontrolę masy ciała, poprawę parametrów metabolicznych oraz ogólne samopoczucie.
Pamiętajmy – zdrowy mężczyzna to nie tylko mężczyzna aktywny fizycznie i dbający o sylwetkę, ale również taki, który świadomie troszczy się o swoje zdrowie, wykonuje odpowiednie badania i nie ignoruje niepokojących sygnałów organizmu.
Movember trwa miesiąc, ale zdrowie powinno być naszym priorytetem przez cały rok! Pamiętajmy – zdrowie budujemy przez cały rok, a najlepsze efekty przynoszą proste nawyki stosowane regularnie.
Filip Węgielewski
Dietetyk
Geotermia Grudziądz
Bibliografia:
Polskie badania i publikacje naukowe
Didkowska, J. A., Wojciechowska, U., Irzyk, M., Rogalski, M., Olasek, P., Jawłowska, A., Filipek, P., & Dybek, M. (2025). Nowotwory złośliwe w Polsce w 2023 roku. Krajowy Rejestr Nowotworów, Narodowy Instytut Onkologii im. Marii Skłodowskiej-Curie – Państwowy Instytut Badawczy.
Kwaśniewska, M., Kaleta, D., & Drygas, W. (2005). Rola żywienia i aktywności fizycznej w profilaktyce raka gruczołu krokowego. Przegląd Lekarski, 62(8), 821–824.
Lonnie, M., Wadolowska, L., & Bandurska-Stankiewicz, E. (2020). Dietary-lifestyle patterns associated with adiposity and metabolic abnormalities in adult men under 40 years old: A cross-sectional study (MeDiSH project). Nutrients, 12(3), 751.
Ryszawy, J., Kowalik, M., Wojnarowicz, J., Rempega, G., Kępiński, M., Burzyński, B., Rajwa, P., Paradysz, A., & Bryniarski, P. (2022). Awareness of testicular cancer among adult Polish men and their tendency for prophylactic self-examination: Conclusions from Movember 2020 event. BMC Urology, 22, Article 149.
Waśkiewicz, A., Szcześniewska, D., Szostak-Węgierek, D., Kwaśniewska, M., Pająk, A., Stepaniak, U., Kozakiewicz, K., Tykarski, A., Zdrojewski, T., Zujko, M. E., & Drygas, W. (2016). Are dietary habits of the Polish population consistent with the recommendations for prevention of cardiovascular disease? – WOBASZ II project. Kardiologia Polska, 74(9), 969–977.
Polskie zalecenia i materiały instytucjonalne
Główny Inspektorat Sanitarny. (2026, 2 listopada). Movember. Zadbaj o zdrowie. Co warto wiedzieć o raku prostaty i jąder?
Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej. (2021, 24 maja). Talerz zdrowego żywienia.
Narodowy Portal Onkologiczny. (2026, 14 stycznia). Epidemiologia – rak jądra.
Narodowy Portal Onkologiczny. (2026, 14 stycznia). Rokowania – rak jądra.
[1] Didkowska i in., 2025
[2] Główny Inspektorat Sanitarny, 2026
[3] Narodowy Portal Onkologiczny, 2026
[4] Waśkiewicz i in., 2016
[5] Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej, 2021
